{"id":175252,"date":"2023-10-12T00:00:00","date_gmt":"2023-10-11T22:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bcfi.be\/quetiapine-voor-slapeloosheid\/"},"modified":"2026-04-02T19:09:10","modified_gmt":"2026-04-02T17:09:10","slug":"quetiapine-voor-slapeloosheid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bcfi.be\/nl\/quetiapine-voor-slapeloosheid\/","title":{"rendered":"Quetiapine voor slapeloosheid?"},"content":{"rendered":"
Het antipsychoticum quetiapine wordt steeds vaker off-label voorgeschreven in lage doseringen (25 tot 100 mg\/d) bij slapeloosheid zonder psychiatrische comorbiditeit, hoewel de werkzaamheid niet bewezen is in goed uitgevoerd gerandomiseerd onderzoek.
Een overzichtsartikel van Geneesmiddelenbulletin concludeert op basis van de huidige kennis over de werkzaamheid en potentiële bijwerkingen, dat laaggedoseerd quetiapine af te raden is bij 'primaire slapeloosheid', slapeloosheid die niet veroorzaakt wordt door een andere aandoening. Ook volgens de richtlijnen hebben antipsychotica zoals quetiapine geen plaats bij slapeloosheid. Volgens observationeel onderzoek gaat laaggedoseerd quetiapine gepaard met een verhoogd risico van ernstige cardiovasculaire ongewenste effecten en gewichtstoename. Dit dient bevestigd te worden in bijkomend onderzoek.<\/div>\n

Laaggedoseerd quetiapine voor slapeloosheid<\/h2>\n

Quetiapine is een atypisch antipsychoticum met als indicaties in de SKP behandeling van schizofrenie, behandeling van bipolaire stoornis, en add-on behandeling van ernstige depressie (bij patiënten met unipolaire depressie die een suboptimale respons hebben op monotherapie met een antidepressivum). De doseringen bij die indicaties variëren van 150 tot 800 mg per dag. De sederende werking van quetiapine wordt voornamelijk veroorzaakt door de blokkade van centrale histamine H1<\/sub>-receptoren1<\/sup><\/span><\/sup>. De perceptie leeft bij artsen dat quetiapine in een lage dosering
(25-100 mg\/d) een veiliger slaapmiddel zou zijn dan klassieke slaapmedicatie2<\/sup><\/span><\/sup>.<\/p>\n

In Nederlandse huisartspraktijken is het aantal quetiapinevoorschriften voor slapeloosheid gestegen van 5,6% in 2015 naar 9,7% in 20202<\/sup><\/span><\/sup>. Er zijn geen voorschrijfgegevens bekend voor België.<\/p>\n

Wat is de wetenschappelijke evidentie voor de werkzaamheid van laaggedoseerd quetiapine bij slapeloosheid die niet veroorzaakt wordt door een andere slaapstoornis (vb. slaapapneu) of door een psychiatrische of somatische aandoening, voorheen ‘primaire slapeloosheid’ genoemd (zie +meer info)? En wat is er geweten over de veiligheid van een lage dosis?<\/p>\n

Volgens de Belgische richtlijn Aanpak van slaapklachten en insomnie (slapeloosheid) in de eerste lijn8<\/span><\/sup> zijn de termen ‘primaire’ en ‘secundaire’ insomnie in onbruik geraakt, omdat oorzaak en gevolg niet altijd even duidelijk zijn. In de DSM-5 is de term ‘primaire insomnie' vervangen door de term ‘insomniastoornis’. De diagnose slapeloosheid wordt niet alleen toegekend als ze optreedt als een op zichzelf staande aandoening, maar ook als comorbiditeit bij een andere psychische\/psychiatrische aandoening, een somatische aandoening of andere slaapstoornis. In dat geval moeten beide aandoeningen (insomnie en bv. comorbide depressie) behandeld worden.<\/div>\n

Een recent artikel in ons zusterblad Geneesmiddelenbulletin1<\/sup><\/span><\/sup> voerde een systematische zoektocht uit in de medische literatuur om een antwoord te krijgen op deze vragen. We bespreken hierna de belangrijkste bevindingen en vullen verder aan met informatie uit andere BCFI-bronnen en uit de oorspronkelijke studies.<\/p>\n

Voor meer informatie over quetiapine zie Repertorium 10.2.4.<\/a><\/p>\n

Verbetert laaggedoseerd quetiapine de slaap?<\/h2>\n
Er is geen evidentie voor de werkzaamheid van laaggedoseerd quetiapine bij patiënten met slapeloosheid zonder psychiatrische comorbiditeit. De enige gerandomiseerde studie kan geen effect aantonen op de slaap, maar het klein aantal patiënten, het hoog risico van bias en de korte behandelingsduur laten geen conclusies toe.<\/div>\n

De enige gerandomiseerde studie bij patiënten met een diagnose van 'primaire slapeloosheid' <\/b>was een Thaise studie bij 20 deelnemers, waarvan er slechts 13 opgenomen werden in de analyse (diagnose ‘primaire slapeloosheid’ volgens DSM-IV-TR, gemiddelde leeftijd 45 jaar, 82% vrouwen)3<\/sup><\/span><\/sup>. Na één week slaapregistratie in een dagboek werden de proefpersonen gerandomiseerd over twee weken dagelijkse toediening van quetiapine (25 mg\/d) of placebo. Het primaire eindpunt van de studie was de werkzaamheid volgens het oordeel van de patiënt. De inslaapduur, totale slaapduur en slaapsatisfactie vertoonden een trend in het voordeel van quetiapine, maar het verschil met placebo was niet statistisch significant. De auteurs zochten een verklaring in een gebrek aan statistische power van de studie, maar de studie vertoonde ook een hoog risico van bias. Patiënten die quetiapine kregen, hadden bij de randomisatie een veel slechtere slaap dan patiënten in de placebogroep (inslaapduur bij aanvang resp. gemiddeld 163 en 71 minuten; totale slaapduur bij aanvang resp. gemiddeld 223 vs. 290 minuten). Vermoedelijk was de randomisatie niet correct uitgevoerd. Het klein aantal patiënten, het hoog risico van bias en de korte behandelingsduur laten geen conclusies toe.<\/p>\n

Geneesmiddelenbulletin vermeldt daarnaast nog twee kleine, gerandomiseerde cross-over studies bij respectievelijk 19 en 18 gezonde vrijwilligers<\/b>, die we hier niet verder bespreken wegens niet relevant voor de klinische praktijk. Ze vonden plaats in een experimentele setting waarbij de slapeloosheid uitgelokt werd door akoestische stress.<\/p>\n

The Lancet publiceerde een netwerkmeta-analyse van dubbel-blinde RCT’s<\/b> over de werkzaamheid en veiligheid van farmacotherapie bij volwassenen met slapeloosheid die niet verklaard kon worden vanuit comorbiditeit, medicatie- of middelengebruik4<\/sup><\/span><\/sup>. De enige RCT over quetiapine was de hogervermelde Thaise studie met een hoog risico van bias, die geen conclusies toelaat3<\/sup><\/span><\/sup>.<\/p>\n

Is laaggedoseerd quetiapine veilig te gebruiken bij slapeloosheid?<\/h2>\n
Een grootschalige cohortstudie vond een verhoogd risico van majeure cardiovasculaire ongewenste effecten en van cardiovasculair overlijden met laaggedoseerd quetiapine in vergelijking met Z-drugs. Een andere grootschalige cohortstudie vond geen verhoogd risico van diabetes in vergelijking met SSRI’s. Kleinere studies in een geselecteerde populatie stelden gewichtstoename vast bij langdurige inname van laaggedoseerd quetiapine.
Meer onderzoek is nodig om uitspraken te kunnen doen over een causaal verband.<\/div>\n

Veiligheidsgegevens uit observationeel onderzoek<\/h3>\n